ସାରନାଥ ପ୍ରବେଶ ରାସ୍ତାରେ, ଧମେକ ସ୍ତୂପଠାରୁ ଏକ କିଲୋମିଟରରୁ କମ୍ ଦକ୍ଷିଣରେ, ତିନି ସ୍ତରରେ ଉଠିଥିବା 4ର୍ଥ–5ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଗୁପ୍ତ ଯୁଗର ଇଟା ସ୍ତୂପ।
ସାରନାଥରେ ନୀଳ ଆକାଶ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଚୌଖଣ୍ଡୀ ସ୍ତୂପ ଶିଖରର ଅଷ୍ଟକୋଣୀ ମିନାର
ସମୟ ଓ ଶୁଳ୍କ ସରକାରୀ ସୂତ୍ରରୁ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ; ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ।
ASI ଅନୁସାରେ ଏହା ସେହି ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ବୋଧିଲାଭ ପରେ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ସାଥୀ ପାଞ୍ଚ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲେ; 7ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚୀନା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ହ୍ୱେନସାଂ ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଇଥିଲେ। ଶିଖରରେ ଏକ ଅଷ୍ଟକୋଣୀ ମୋଗଲ ମିନାର: ଏହାର ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାର ଉପରେ ଥିବା ଶିଳାଲେଖ କହେ ଯେ ଆକବରଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ 1588ରେ ରାଜା ଟୋଡର ମଲଙ୍କ ପୁଅ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ସମ୍ରାଟ ହୁମାୟୁନଙ୍କ ଆଗମନ ସ୍ମରଣରେ ଏହାକୁ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। 1835 ଓ 1904–05ରେ ଖନନ ହୋଇଥିଲା; 2019ରେ ଏହାକୁ ଜାତୀୟ ମହତ୍ତ୍ୱର ସଂରକ୍ଷିତ କ୍ଷେତ୍ର ଘୋଷଣା କରାଗଲା।
ପୂର୍ବ ସାଥୀଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ପାଞ୍ଚ ତପସ୍ୱୀ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଠିଆ ହେବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ପାଖକୁ ଆସିବା ମାତ୍ରେ ସେମାନେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ଏଠାରୁ ସେମାନେ ଏକାଠି ମୃଗଦାବକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ଉତ୍ସ: ASI site signboard at Chaukhandi Stupa (photo on Wikimedia Commons): Gupta date, first meeting with the five monks, 1835 and 1904–05 excavations, Govardhan's tower of 1588 · Wikipedia — Chaukhandi Stupa (coordinates; national importance, June 2019) · GKToday — ASI declares Chaukhandi Stupa as Monument of National Importance (10 Jun 2019) · Indian Antiquary, Vol. 37 (Oct 1908), p. 278 — Persian inscription of 1588 in Akbar's tower on the Chaukhandi mound · ASI Sarnath Circle — Visitor information (monument ticket rates) · UNI — Centre proposes revised list of ticketed ASI monuments; Sarnath site and Chaukhandi Stupa in Category A (9 Sep 2026) · Trawell — Chaukhandi Stupa, Sarnath (timings, ticket)
